Direksiyon başında kaybolan toplumsal sorumluluk...

Dr. Nil Gönce, ekonomik statü ile trafikteki davranışlar arasındaki ilişkiye dikkat çekerek, maddi gücün bazı kişilerde ayrıcalık algısını artırabildiğini belirtti. Nil Gönce, gerçek toplumsal statünün kullanılan otomobille değil, başkalarının haklarına gösterilen saygıyla ölçüldüğünü söyledi.


Trafik, yalnızca araçların ilerlediği bir alan değil, insanların birbirlerinin haklarına ve yaşamlarına ne kadar değer verdiğini gösteren önemli bir toplumsal sınav. Özellikle lüks araçlarla trafikte sergilenen bazı davranışlar, ekonomik güç ile toplumsal sorumluluk arasındaki ilişkiyi yeniden gündeme getiriyor. Peki, sahip olunan maddi imkânlar insanın başkalarına karşı tutumunu da değiştiriyor mu? Dr. Nil Gönce, ekonomik statü ile trafikteki davranışlar arasındaki ilişkiye dikkat çekerek, maddi gücün bazı kişilerde ayrıcalık algısını artırabildiğini söyledi.


Otomobil statünün göstergesi mi?

Bir insanın kullandığı otomobil, onun ekonomik gücü hakkında bazı ipuçları verebilir. Ancak aynı otomobilin, o insanın karakteri, vicdanı veya başkalarına duyduğu saygı hakkında ne söylediği çok daha tartışmalı bir konudur. Yine de trafikte her gün karşılaştığımız bazı davranışlar, şu soruyu sormamıza neden oluyor: İnsan ekonomik olarak güçlendikçe kendisini toplumsal kuralların üzerinde görmeye mi başlıyor?


2012 yılında Paul Piff ve arkadaşlarının saygın bilimsel dergi PNAS’ta yayımladığı araştırma, bu soruyu oldukça çarpıcı biçimde gündeme getirdi. Araştırmacılar, San Francisco Körfez Bölgesi’nde sürücülerin davranışlarını gözlemledi. Araçların marka, yaş ve görünüşlerine göre belirlenen toplumsal statüleri ile trafikteki kural ihlalleri arasındaki ilişkiyi inceledi.
Ortaya çıkan sonuç düşündürücüydü:

Daha yüksek statüye işaret eden araçların sürücüleri, kavşaklarda başkalarının geçiş hakkını ihlal etmeye ve yaya geçitlerinde yayalara yol vermemeye daha yatkındı. Elbette bu bulgu, pahalı otomobil kullanan herkesin sorumsuz olduğu anlamına gelmiyor. Araştırma da böyle bir hüküm vermiyor. Fakat ekonomik statü, ayrıcalık algısı ve etik davranış arasındaki ilişkiyi tartışmak için önemli bir bilimsel zemin sunuyor.


Asıl mesele ayrıcalık duygusu

İnsan psikolojisinde sahip olunan güç ve kaynakların, kişinin sosyal çevresiyle kurduğu ilişkiyi değiştirebildiğini biliyoruz. Ekonomik bağımsızlık, bireye hareket özgürlüğü kazandırırken bazı durumlarda başkalarına duyulan ihtiyacın ve bağımlılık hissinin azalmasına da yol açabilir.

Bu değişim her zaman olumsuz değildir. Ancak kişinin kendi ihtiyaçlarını ve beklentilerini başkalarının ihtiyaçlarından daha önemli görmeye başlaması, toplumsal ilişkilerde ciddi sorunlar doğurabilir. Örneğin trafikte kırmızı ışıkta beklemek, yaya geçidinde durmak veya kavşakta geçiş sırasını gözetmek yalnızca trafik mevzuatına uymak değildir. Bunlar, bireyin kendisi dışındaki insanların da hakları ve ihtiyaçları olduğunu kabul etmesinin davranışsal karşılıklarıdır.


Başka bir ifadeyle trafik, toplumsal vicdanın gündelik hayatta sınandığı alanlardan biridir.
Bir sürücünün yaya geçidinde bekleyen bir insanı görmesine rağmen yoluna devam etmesi, yalnızca bir trafik ihlali değildir. O anda sürücü, kendi zamanını ve konforunu başka bir insanın güvenliğinin önüne koymaktadır.


Açgözlülüğe yönelik tutum

Burada üzerinde durulması gereken psikolojik kavramlardan biri hak edilmiş ayrıcalık algısıdır (entitlement). Kişinin kendisini diğer insanlardan daha fazla hakka sahip görmesi, kuralların kendisi için esnetilebileceğini düşünmesine neden olabilir.


Bu algı yalnızca otomobil kullanırken ortaya çıkmaz. Sırada beklerken, kamusal alanları kullanırken, çalışanlarla iletişim kurarken, iş hayatında karar verirken ve sosyal ilişkilerde de kendisini gösterebilir.


Piff ve arkadaşlarının araştırmasında dikkat çeken bir başka nokta da açgözlülüğe yönelik tutumların etik dışı davranışlarla ilişkili bulunmasıdır. Araştırmacılar, kişinin kendi çıkarını öncelemesini meşrulaştıran düşüncelerin etik sınırları aşma eğilimini artırabileceğini ileri sürmektedir. Dolayısıyla mesele yalnızca maddi zenginlik değildir. Maddi zenginliğin nasıl anlamlandırıldığı, kişinin kendisini toplumun neresinde konumlandırdığı ve başkalarının haklarına ne ölçüde değer verdiği de önemlidir.

Otomobilin amblemi değil, insanın değeri önemli

Bir otomobilin fiyatı milyonlarca lira olabilir. Motor gücü, teknolojisi, konforu ve tasarımı etkileyici olabilir. Fakat bütün bu özellikler, sürücüsünün bir başka insanın geçiş hakkını tanımasını sağlamıyorsa, geriye yalnızca pahalı bir otomobil kalır. Üstelik toplumsal sorumluluk, ekonomik güce göre dağıtılan bir ayrıcalık değildir. Trafikteki yayanın güvenliği, karşıdaki aracın markasına göre değişmez. Geçiş hakkı, kişinin gelirine veya sahip olduğu otomobilin değerine göre belirlenmez.
Belki de kendimize sormamız gereken soru şudur:


Bir insanın gerçek toplumsal statüsü, kullandığı otomobilin fiyatıyla mı ölçülmelidir, yoksa kendisinden daha güçsüz durumda olan bir insana nasıl davrandığıyla mı?


Çünkü insanın karakterini gösteren şey, kendisine tanınan ayrıcalıkların büyüklüğü değil, sahip olduğu gücü başkalarının haklarını korumak için kullanıp kullanmadığıdır.


Lüks otomobil sahibi olmak bir ekonomik tercihtir. Ancak trafikte başkasının hakkına saygı göstermek, bir insanlık ve toplumsal sorumluluk meselesidir. Ve bazen insanın gerçek değeri, kullandığı otomobilin ambleminde değil, yaya geçidinde ayağını gazdan çekebilmesinde saklıdır.

Dr. Nil GÖNCE - Yavuz MÜFTÜOĞLU